تجارت ادويه را كه به وسيله ونيزيان ، فلامينگ‌ها ، وارد مىشود ، در دست دارند ؛ و همچنين آنها تجارت كامل ادويه‌اى را كه در انتورپ بوسيله پرتقاليان صورت مىگيرد و بخش اعظم آن وارد انگليس مىشود ، تحت نظارت خود دارند . ازاينرو اگر ما ادويه و ابريشم را از اين راه وارد كنيم با آنها برخورد خواهيم كرد و آنها نيز اين مسأله را برنخواهندتافت . » « 1 » در اين تجارت جديد الافتتاح كه ويژگى ملى شاخصى به خود گرفت ، پارچه ، ابريشم و ادويه از مهمترين ارقام تجارى بودند . تجار انگليس در « پيجوئى تجارت سودمند ادويه ، مواد مخدر و ابريشم با ايران » در دوره شاه طهماسپ چه چيزى را كشف كرده بودند ؟ آنها اطلاع يافته بودند كه « در بعضى شهرهاى ايران ابريشم زيادى به عمل مىآيد و در بعضى ديگر به صورت پارچه به لندن صادر مىگردد « 2 » » امّا از مبالغه به كنار ، ابريشم مهمترين كالاى تجارتى ايران به‌شمار مىرفت . ارزيابى شده بود كه بهاى هر باتمان ( من ) ابريشم خام بين 9 تا 10 پوند و 6 پنى ( 9 تا 10 پوند معادل 60 شاهى ) بود و هر باتمان هم در قزوين 5 / 6 پوند و هربار قاطر هم 60 باتمان محاسبه مىشد . در قزوين و گنجه تقريبا هر سال شصت هزار الى هشتاد هزار پوند ابريشم خام ( سهم تركان به كنار ) به ارزش دويست هزار پوند ( بالغ بر 400000 پوند ) در كنار كل ابريشم سبزرنگ ، خريدوفروش مىشد يعنى براى هر پوند ابريشم 11 پوند و شش پنى پرداخت مىگرديد . كمبود ابريشم وجود نداشت : « در مناطقى كه ابريشم موجود بود سه تا چهار هزار بار اسب و هربار اسب 50 الى 60 باتمان ، علاوه بر ابريشم گرجستان ، حاصل مىشد . » تركان ، ونيزيان و ارمنيان در تنظيم فرآورده‌هايشان و امنيت راهها و اطلاع كافى از اوضاع و شرايط محلى و نيز تدارك پول كافى براى خريدوفروش راحت بر بازرگانان انگليس برترى داشتند . طبق نوشته آرتور ادواردز ، تركان « خزاين نقره زيادى براى ضرب سكه دلار به ارزش ده شاهى داشتند . هر دوكت هنگرى 12 شاهى مىارزيد . و چون آنها همه ايام سال پول در اختيار داشتند ، لذا ابريشم را به قيمت ارزان از اهالى مىخريدند . « 3 » » به همين دليل وى درخواست كرد كه « شمش طلا و يا نقره را براى ضرب سكه بدانجا بفرستند چون شاهزاده اينجا به آنها لطف دارد و اين كار به صرفه آنها خواهد بود . » رواج احجار كريمه در سده دهم / شانزدهم بغرنج شده بود و با رواج مقدار زيادى از نقره آمريكاى جنوبى ، ضربات روزافزون شديدى بر اقتصاد ملى وارد مىشد . مخصوصا اقتصاد تركيه عثمانى از تورم نامطلوب اواخر اين قرن كه روابطش را با ايران بدتر كرد ، لطمات زيادى خورد .

--> ( 1 ) - همان ، ص 260 . ( 2 ) - همان ، ص 420 . ( 3 ) - همان ، ص 401 .